Promieniowanie jądrowe
Promieniowanie jądrowe jest niewyczuwalne i nie może być wykryte za pomocą wzroku, smaku czy powonienia. Dlatego też rozpoznanie skażeń promieniotwórczych prowadzi się przy zastosowaniu specjalnych metod wykrywania i mierzenia intensywności tego promieniowania. Są to metody: fotograficzna, chemiczna, luminescencyjna, jonizacyjna. Metoda fotograficzna opiera się na zjawisku zaczernienia się światłoczułej emulsji kliszy lub błony fotograficznej wystawionej na działanie promieniowania jonizującego. Jest ona szeroko stosowana w laboratoriach. Metoda chemiczna wykorzystuje zmiany chemiczne zachodzące w niektórych substancjach pod wpływem działania promieniowania jonizującego. Metoda luminescencyjna polega na wykorzystaniu świecenia pewnych substancji pod wpływem działania promieniowania jonizującego. Metoda jonizacyjna oparta jest na pomiarze stopnia jonizacji (procesu tworzenia się jonów) ośrodka znajdującego się pod wpływem działania promieniowania jądrowego. Została ona zastosowana w przyrządach dozymetrycznych.
Wykrywanie mocy wybuchu
Do wykrywania i mierzenia mocy dawki (natężenie promieniowania), do określenia stopnia skażenia powierzchni różnych przedmiotów oraz pomiaru wielkości dawek promieniowania pochłoniętych przez ludzi przebywających w terenie skażonym substancjami promieniotwórczymi służą przyrządy dozy metryczne. Za ich pomocą również określa się granice rejonów skażonych. Zasada działania przyrządów dozymetrycznych opiera się na pomiarze natężenia prądu elektrycznego (tzw. prądu jonizacji) powstającego pod wpływem promieniowania jądrowego. Zjawisko jonizacji jest ściśle związane z natężeniem promieniowania lub gęstością skażenia promieniotwórczego. Przyrządy dozymetryczne według ich przeznaczenia dzieli się na indykatory, rentgenometry, radiometry, rentgenoradiometry i dozymetry. Indykator służy do wykrywania promieniotwórczego skażenia terenu substancjami beta-gamma aktywnymi oraz orientacyjnego określania mocy dawki promieniowania gamma. Moc dawki mierzymy w rentgenach na godzinę — R/h. Jeżeli np. moc dawki wynosi 30 R/h, oznacza to, że ludzie przebywający w tym miejscu przez l godzinę pochłoną dawkę 30 rentgenów. Przebywający w tym miejscu przez pół godziny pochłoną dawkę 15 rentgenów.
Rentgenometr
Rentgenometr D-08 jest przyrządem, za pomocą którego dokonuje się pomiarów mocy dawki w zakresie od 0,1 R/h do 300 R/h. Posiadane źródła zasilania wystarczają na 50 godzin. Rentgenometr ten jest obsługiwany przez jedną osobę, noszony na pasie na piersi. Rentgenometrem D-08 można dokonywać pomiarów w temperaturze od — 30°C do + 50°C. Ciężar przyrządu wynosi około 3,1kg. Radiometr służy do wykrywania promieniowania beta oraz określenia stopnia skażenia promieniotwórczego różnych powierzchni (budynków, środków transportu, sprzętu, ludzi, wody). Za pomocą tego przyrządu można również wykrywać i mierzyć promieniowanie gamma. Indywidualne dozymetry to przyrządy, za pomocą których określa się indywidualną sumaryczną dawkę promieniowania gamma w zakresie od O do 50 rentgenów. Zestaw dozymetrów składa się z urządzenia załadowczo-pomiarowego oraz kompletu indywidualnych, małowymiarowych komór jonizacyjnych. Urządzenie załadowczo-pomiarowe służy do ładowania małowymiarowych komór jonizacyjnych do odpowiedniego potencjału oraz do dokonywania pomiarów i odczytów dawek napromieniowania otrzymanych przez ludzi w rejonie skażonym. Ładowania komór jonizacyjnych i pomiarów dokonuje się w terenie nieskażonym.
Dawka promieniowania
Dawkę promieniowania mierzy się za pomocą kolorymetru, do którego wstawia się ampułkę dozymetru; na ruchomej tarczy kolorymetru dobiera się barwę i odczytuje wielkość dawki promieniowania. Zabarwienia filtrów kolorymetru odpowiadają dawkom promieniowania: O, 50, 75. 100, 150. 200, 250, 300, 450, 600, 800 rentgenów. Jednym z najnowszych przyrządów rozpoznawania jest automatyczny sygnalizator skażeń GSP-1, który służy do wykrywania w powietrzu promieniowania przenikliwego i obecności środków trujących. W chwili ich wykrycia podaje on sygnał dźwiękowy i świetlny. Przystosowany jest do pracy w temperaturze od —30°C do +40°C. Czas nieprzerwanej pracy przyrządu bez zmiany ładowania źródeł zasilania wynosi 8 godzin. Jeden cykl pracy rozpoznawczej trwa 5 minut. Sygnał świetlny przyrządu jest widoczny w nocy na odległość do 50 m. Ciężar przyrządu bez akumulatorów wynosi 10 kg, z akumulatorami — około 18 kg. Czułość wskaźnika promieniowania wynosi 0,1 R/h. Sygnalizator skażeń obsługuje l osoba.